Tablo 1. Bazı rotary sayaçlar için başlangıç debileri

CİHAZIN TAM KAPASİTE İLE ÇALIŞTIĞI ESAS ALINIR. BEN GEÇEN SENE 300 MBARDA GAZ GEÇEN G-65 ROTARY SAYAÇLI PROJEDE OCAK KULLANDIM, HERHANGİ BİR PROBLEM OLMADI.

G-65 Qmax:100 m3/h       300mbar İSE Qmax:130m3/h

ROTARY SAYAÇLAR 1/160 HASSASİYETLE OKUMA YAPABİLİYOR.

Qmin=130/160=0,81m3/h  < 1,6 m3/h UYGUNDUR.

ROTARY SAYAÇLAR

En küçük rotary sayaçların kapasitesi büyük körüklüler kadardır. Büyük rotary sayaçların kapasite-siyse büyük körüklü sayaçların on katı daha fazladır. Bu nedenle büyük debi gerektiren ticari ve endüstriyel uygulamalarda rotary sayaçlar kullanılmaktadır. İlk pozitif yer değiştirmeli gaz sayaçları 1920�de Roots Şirketi ve Connersville Blower Şirketi tarafından yapılmıştır. Bu sayaçlar ismini öl-çüm odacıklarını süpüren döner pistonlardan (kanatlardan) almıştır. Şekil 1�de bir rotary sayacın süpürülen hacmi görülmektedir. Rotary tip sayaçlarla debi ölçümünde prensip, �8� şeklindeki iki adet kanatçığın ölçüm odası içinde serbest olarak dönmesi sırasında belli hacimde gazın hapsedi-lip bırakılması esasına dayanmaktadır.

Şekil 1. Çift pistonlu bir rotary sayacın kesiti.

B pistonu, altındaki hacmi 180o�lik bir dönüşle çıkışa gönderir. Bu hacim �devirsel hacim� olarak adlandırılır. Pistonun tam bir devrinde aynı hacim 2 kez gönderilmiş olur. A pistonu da dönüşüyle aynı hacim gazı çıkışa gönderir. Pistonların tam bir devrinde her bir odacık 2 kez süpürülmüş olur. Sayacın her bir devrinde aynı odacık hacminden 4 kez elde edilmiş olur. Son yıllarda ataleti azalt-mak için dönen parçalar alüminyumdan üretilmektedir. Sayaç kanatçıkları dönme sırasında her du-rumda birbirine değmeksizin sürekli sızdırmazlığı sağlayacak şekilde tasarlanır ve imal edilir. Aynı sızdırmazlık kanatçık uçlarıyla sayaç gövdesi arasında da bulunmaktadır.

1. ROTARY SAYACIN YAPISI
Sayaç gövdesi;
iki adet uç plakası ve muhafaza kutusu arasında yer alan ölçüm hücresi ve kumanda dişlileriyle ters bağlantılı, zıt yönlerde dönen iki adet piston ve iki adet yağ karterinden oluşur. (Şekil 2)


Şekil 2. Rotary sayacın temel yapısı.
Gövde
Rotary sayaçların gövde malzemesi alüminyum, dökme demir yada çelik olabilmektedir. Alümin-yum gövdeler  daha çok küçük sayaç modellerinde mevcuttur.
Pistonlar
Sayaç pistonları için kullanılan malzeme, hafifliği nedeniyle alüminyumdur. Tüm alüminyum yüzey-ler korozyona ve aşınmaya karşı anotlanmıştır.  Anotlama ile çelikten çok daha sert bir yüzey elde edilmiştir. Pistonlar birbirine ve gövde iç yüzeyine temas etmeden dönme işlemini gerçekleştirir. Pistonların birbirine göre doğru konumu hassas zamanlamayı sağlayan senkronize dişlilerin kulla-nımıyla  belirlenir. Pistonlar, kütleyi en aza indirgemek ve savrulmayı önlemek için alüminyumdan içi boş ekstrüzyon malzemeden yapılırlar.
Dişli Çarklar
Sayaçta kullanılan senkronize dişli çarklar çelik malzemeden üretilmiştir. Dişlilerin yağlanması yağ karterine dolan yağın dişli çarklar tarafından sıçratılmasıyla gerçekleştirilir.

2. BAŞLANGIÇ DEBİSİ
Sayaçlarda Qmin debi değerinden itibaren standartlarda istenen max. hata aralıklarında ölçümler gerçekleştirilir. Sayaçların çarklarını harekete geçirecek debi değeri �Qmin�den çok daha düşüktür. Ancak bu debi değerlerinde çok sağlıksız ve yüksek hata oranlarıyla ölçüm yapılabilir. Tablo 1 başlangıç debisi hakkında bir fikir vermesi amacıyla altta yer almaktadır

Tablo 1. Bazı rotary sayaçlar için başlangıç debileri

3. ÖLÇÜM ARALIĞI
Qmax/Qmin oranıdır.  (Maksimum debinin minimum debiye oranı). Tüm sayaçlarda ölçüm dinami-ği minimum 20:1 olmalıdır. Onaylı ölçüm dinamiği sayaç modeline bağlı olarak 30:1 veya 50:1 o-labilir. Gerçek ölçüm dinamiği 160:1�e kadar çıkabilmektedir. İGDAŞ tarafından abonelere verilen rotary sayaçlarda G40 sınıfı için ölçüm aralığı 100:1, G65- G100 � G160 ve G250 sınıfı sayaçlarda ise 160:1�dir.

4. HASSASİYETİ
Standartlara göre;
Qmin ≤ Q ≤ Qgeçiş  → Max hata : ± % 2
Qgeçiş ≤ Q ≤ Qmax → Max hata : ± % 1
Q geçiş → 0,2Qmax (20:1 için); 0,15Qmax (30:1 için); 0,10Qmax (50:1 için)

Rotary sayaçlar genellikle 11/2� bağlantı çaplarından başlamaktadır. Bugüne kadar üretilen en bü-yük bağlantı çaplı sayaç 36��liktir ve 28.000 m³/h kapasitelidir. ANSI B109.3-1980 standardına göre rotary sayaçlarda % 100 ve % 10 kapasiteler için max. hata oranları ± % 2�dir. Tipik olarak ka-pasitenin % 10�u altında sayaç doğruluğu Şekil 3�de gösterildiği gibi keskin bir şekilde azalmakta-dır.

Hata oranındaki bu artış, sayacın yavaş hareket etmesinden ve ölçülemeyen gaz sızmalarından kaynaklanmaktadır.

Şekil 3. Rotary sayaçların tipik hata eğrisi.

5. FİLTRE KULLANIMI
Sayaç önüne filtre konulmalıdır. İGDAŞ Tesisat Şartnameleri�ne göre sayaç öncesinde kullanılacak filtrelerin gözenek aralığı en fazla 50 mikron olabilir. Filtre konmamışsa yada filtreli olduğu halde toz yada pislik geçiriyorsa sayaç içerisinde çamura benzer bir pislik oluşur. Oluşan bu pislik, çark-ları sıkıştırır ve dönmesini engeller. Bu durumda gaz geçişi olmaz yada çok çok düşük debilerde olur. Gaz geçirmeyen sayaç, çarkları yada pistonları sıkışmış sayaç anlamına gelmektedir. Ayrıca hareketi numaratöre ileten manyetik kafalarda arızalar olabilir, rulmanlar kirlenmiş yada korozyona uğramış olabilir.

6. YAĞLAMA
Kullanılacak yağ, işletme karakteristiği ve stoklama imkanlarına göre seçilmelidir. Kullanılacak yağ kimyasal olarak nötr olmalı ve deterjan özelliği olmamalıdır.

Yağ doldurma ağızları sayacın konumuna göre yağ boşaltma amacıyla da kullanılmaktadır.
Yağ doldurma-boşaltma ağızlarının haricinde iki adet yağ seviye göstergesi mevcuttur. Sayacın te-sisata montajından sonra, yağ haznesine yağ konulmalıdır. Yağ doğru seviyede konulmalıdır. Sa-yaç, üzerindeki cam göstergenin yarısına kadar yağla doldurulmalıdır.

Sayaca gereğinden fazla yağ konulması brülörün yanmasını kötü etkileyecektir. Fazla yağ aynı za-manda tutukluğa da yol açabilir. Gaza karışan yağ, taşınan parçacıkları piston yüzeyine yapıştıra-rak sayacın tutukluk yapmasına neden olur. Yağın eksilmesi erken hasarlara yol açabilir. Dişli ve rulmanların tutukluk yapmasına neden olur.

Sayaca yağ konurken gaz verilmemiş olmalı ve sayaç basınç altında bulunmamalıdır.
 Senkronize dişlilerin ve sayaç numaratörü tarafındaki yağ doldurma ağızlarının cıvataları çıkarıl-malı ve O-ring contaları düşürülmemelidir. Yağ, şırınga ile sayaca boşaltılmalıdır. Sayaç yağ seviye göstergelerinin ortasına kadar yağla doldurulmalıdır. Senkronize dişli ve numaratör taraflarındaki yağ miktarları her marka sayaç için farklıdır. Ayrıca sayacın yatay yada düşey konumda montaj du-rumuna göre de farklılık göstermektedir.

Yağ seviyesi işletme şekline ve durumuna göre kontrol edilmelidir. Üretici talimatlarına göre en az 5 yılda bir, eğer gazda birtakım kirlilikler ve zerrecikler mevcutsa daha kısa sürelerle yağ değişimi yapılmalıdır. Yağ doldurma ağızlarının civataları sıkıldıktan sonra işletme basıncında kaçak testi yapılmalıdır. Servise alındıktan birkaç gün sonra, sayacın normal kullanım şartlarında olduğundan emin olmak için yağ seviyesi kontrol edilmelidir. İlk yağlama işleminin tesisat yapımcısı firmalar tarafından mutlaka yapılmış olması gerekir.
 
7. ROTARY SAYAÇ YERLEŞİMİ VE UYGULAMASI
Sayaçlar dengeli olarak, tam terazisinde tesisata bağlanmalıdır. Eğimli olarak tesisata bağlanma-malıdır. Yere tam pararlel yada tam dik şekilde bağlanmalıdır. Numaratör tarafı yada arka yağ karteri tamamen altta yada üstte olmamalı, yağ bir tarafta toplanmamalıdır. Sayacın tesisata bağ-lanmasından önce boru tesisatı basınçlı hava ile süpürülerek, kaynak cürufları, kalıntılar temizlen-melidir. Sayaçlar titreşimden etkilenmemesi ve kolay bakım yapılabilmesi için  uygun bakım aralık-ları bırakılarak yerleştirilmelidir. G 400 ve üzeri gibi büyük olanları beton yada metal bir kaide üzerine yerleştirilir. Böylece yağ seviye kontrolü ve değişimi, montaj-demontaj işlemleri rahatlıkla yapılabilecektir. Sayaca, boru bağlantılarından bir kasıntı gelmemesine de dikkat edilmelidir.

Sayaçlar yaşam mahallerine çok yakın yerleştirilecekse işletmeden kaynaklanabilecek muhtemel gürültülerden kaçınmak için maksimum kapasitede çalıştırılmamalıdır. Ölçüm prensibi nedeniyle giriş ve çıkışta belli mesafelerde düz borulamaya gerek yoktur. Sayacın tesisata düşey ve yatay montajı mümkündür. En çok tercih edilen bağlantı düşey ve gaz girişinin üstten olduğu bağlantı-dır. Bazı sayaçlarda numaratör kafası kendi etrafında 350o dönebildiğinden yatay yada düşey bağ-lantının önemi yoktur. Rotary sayaçta bağlantı yönü önemlidir. Bağlantı esnasında sayaç üzerindeki ok yönüne dikkat edilmelidir. Rotary sayaçların çoğu tesisata ters bağlandığında numaratör azala-rak dönecektir. Sayaç yerleşiminde dikkat edilmesi gereken bazı hususlar;

o Sıvı yada partikül birikiminden kaçınmak için tesisatın alt noktasına yerleştirilmemeli
o Anlık olarak yüksek debiler elde edilecekse sayaç çıkışına akış sınırlayıcı orifis yerleştirilmeli
o Sayaç öncesinde yağlamalı vana kullanılmamalı. Sayaca giren yağ durmasına neden olabilir.
o Sayacı yerleştirmeden önce hatlar temizlenmeli. Sayaç öncesinde filtre kullanılmalı.

8. İŞLETMEYE ALMA
Basınç uygulamadan önce karterlerin yağ seviyeleri ayarlanır. İşletmeye alma ve/veya çıkarma es-nasında gaz verme işlemi çok yavaş yapılmalıdır. Basınçta değişim saniyede 0,3 bar�ı geçmemeli-dir.Sayaç basınç altında olan gaz giriş hattına yerleştirilmişse ölçüm hattı çıkış hattıyla dengede olmadan asla giriş hattına ani basınç uygulanmamalıdır. Ölçüm hattına basınç vermek için giriş va-nası hafifçe aralanır. (max doldurma saniyede 0,3 bar). Denge sağlanınca giriş vanası yavaşça açı-lır.
 
9. ROTARY SAYAÇLARIN BAKIMI
Rotary sayaçlar normal şartlarda çok az bakım gerektirir. Sayacın bakımı genel olarak;
 Yağ seviyesinin kontrol altında tutulmasını,
 Giriş filtre sisteminin kontrolünü,
 Faturalama için, hassasiyetin belirli periyotlarla kontrolünü kapsar.

Periyodik yağ kontrolleri uygun yağ seviyesinin sağlandığını ve suyla yağın karışması sonucu yada kirlilik nedeniyle renk değişimleri oluştuğunda yağın değişmesi gerektiğini gösterir. Bu kontroller bir haftadan birkaç yıla kadar değişmektedir.
Sayaçtaki basınç kaybında artış gözleniyorsa ölçümde kısmi tutukluklar görülebilir. 
Sayaç gürültü yapmadan dönmesine rağmen çıkışında artan bir basınç düşümü gözlenirse filtrenin durumu kontrol edilmeli ve temizlenmelidir.

kaynak : igdaş e-bülten arşivi